Jaarverslag 2025 | Werken aan dorpse woonlandschappen en aan Baukultur in de Kempen

KempenLab Dorpse Woonlandschappen

Na ons onderzoek naar de gebouwde omgeving in de Toolbox Dorpse Architectuur en het faciliteren van tientallen werksessies met de dialoogtool werden we ons gaandeweg bewust van de zich steeds scherper stellende urgentie van de klimaatverandering en van de nood om meer aandacht te besteden aan tactieken als ‘open ruimte versterken’. We gingen in het KempenLab Dorpse Woonlandschappen via de casus van de Oude Weg met de familie Fransen op zoek naar hoe de niet bebouwde ruimte in onze dorpen bij kan dragen aan klimaatadaptatie, biodiversiteit, gezondheid en sociale cohesie. Dit onderzoek ligt aan de basis van een verhaal rond goede dorpse woonlandschappen in een nieuwe Toolbox, waarmee we beleidsmakers, architecten, grondeigenaars, opdrachtgevers en gewone burgers willen inspireren over hun rol in het complexe ontstaansproces van goede dorpse woonlandschappen.

We lanceerden een oproep naar goede voorbeelden waarin de gebouwde omgeving verbonden is met de gebouwde omgeving in dorpen. Vanuit casuslocatie de Oude Weg in Wortel verzamelden we inzichten over de rol van de familie als grondeigenaar in een dorpse context. We organiseerden drie werksessies met een selecte groep van bewoners en experten. Op 1 april, 6 mei en 10 juni 2025 kwamen we samen en onderzochten we hoe de eigenaars – vanuit ruimtelijk, organisatorisch en juridisch perspectief – vorm kunnen geven aan een kwaliteitsvolle en toekomstbestendige ontwikkeling van hun straat. In de laatste week van september organiseerden we samen met de KU Leuven een zesdaagse summerschool in de Oude Weg in Wortel, waarbij deze diende als testomgeving voor alternatieve ontwikkelmodellen gericht op gedeeld beheer en kwalitatieve verdichting. Een week lang onderzochten7 masterstudenten en recent afgestudeerden via ontwerpend onderzoek hoe wonen, landschap en gemeenschap zich tot elkaar kunnen verhouden. Het werd een intensieve en boeiende week, waarin de deelnemers bij bewoners in de Oude Weg overnachtten en zich lieten inspireren door externe sprekers, waaronder Jolein Bergers (KU Leuven), Carmen Van Maercke (Fallow) en Els Van Meerbeek (Carton123). Op vrijdag 26 september 2025 ontvingen we bewoners, schepenen, familieleden, architecten, studenten en andere nieuwsgierigen op het presentatiemoment. De deelnemers presenteerden de resultaten van hun onderzoek als aanzet voor een gezamenlijk gesprek: vier scenario’s die mogelijke toekomsten verbeelden voor dezelfde straat, hetzelfde landschap en dezelfde gemeenschap. De familie geeft zichzelf nu nog een jaar de tijd om de haalbaarheid van de scenario’s te onderzoeken. We zijn alvast benieuwd naar de uitkomsten.

Tijdens ons jaarlijkse netwerkmoment, dat dit jaar plaatsvond op 12 december 2025, dompelden we de aanwezigen onder in het dorpse woonlandschap in de Oost-Vlaamse gemeente Zwalm. Geert Pauwels (Dial Architects), Oda Walpot (Team Vlaams Bouwmeester) en Bruno Heuleu (AiT architecten) deelden inzichten vanuit hun betrokkenheid, respectievelijk bij het burgerinitiatief Vrienden van de Zwalmse dorpen, het masterplan voor Zwalm en diverse architectuurprojecten in deeldorp Rozebeke. Het afsluitende panelgesprek focuste vanuit hun ervaringen op de diverse rollen die bijdragen aan het ontstaan, de ontwikkeling en de versterking van dorpse woonlandschappen.

We rondden ons KempenLab Dorpse Woonlandschappen af met een werk- en studiedag op 15 januari 2026, waarin we onder meer onderzochten hoe families – samen met andere actoren – dorpse woonlandschappen vormgeven. In de voormiddag gaf Ilke Klasen van De Zwarte Hond een toelichting bij de Brabantse Dorpenstrategie, waarna we deze strategie zelf toepasten in een interactieve werksessie over Wortel, ingeleid door Ann Embrechts, ruimtelijk planner bij de Stad Hoogstraten. In de namiddag deelden broer en zus Guy en Chris Mertens hun ervaringen als mede-eigenaars van een project rond groenblauwe netwerken, aangevuld door inzichten van Tim Peeters van Matexi en Bart Aerts van adviesbureau Leidsman. In een tweede werksessie gingen we dieper in op de rollen die cruciaal zijn voor kwalitatieve dorpsprojecten en poogden we grip te krijgen op de wensbeelden voor rollen als de architect, de landschapsontwerper, de grondeigenaar, de projectontwikkelaar en de omgevingsambtenaar, maar ook op minder evidente spelers die wel degelijk invloed uitoefenen op de ruimtelijke kwaliteit, zoals landmeters en notarissen. De dag werd afgesloten met een panelgesprek met Patrick Grimon van de gemeente Wijnegem, Katleen Wouters van Van Roey en Peter Verschuren van ontwerpbureau Denkkamer.

De bevindingen en resultaten uit het KempenLab Dorpse Woonlandschappen vormen de basis voor de ontwikkeling van een nieuwe Toolbox, die in het najaar van 2026 zal verschijnen. Op 4 december 2025 kwam de redactieraad voor het eerst samen en dit traject wordt verdergezet in 2026.

Kempenatlas 2.0

In 2017 publiceerden we Kempenatlas – Van terra incognita tot hotspot. De Kempen in kaart gebracht. In 2025 zijn we volop gestart met het uitwerken van een nieuwe editie. Waar de eerdere atlas de Kempen in kaart bracht vanuit twaalf thematische invalshoeken, wordt deze Kempenatlas opgevat als een reeks veldgidsen die de Kempen op een andere manier leren kennen. De veldgidsen leiden de lezer door het landschap van de Kempen en maken aspecten zichtbaar die anders onopgemerkt blijven. Voor het cartografie-luik gingen we begin 2025 een samenwerking aan met Ellen Verbiest. Ook de komende twee jaar blijft zij onze nauwe partner bij de opmaak van de publicatie.

De specifieke veldgidsen haken in op lopende trajecten van AR-TUR en anderen, en vertrekken telkens vanuit een specifieke Kempencase. Zo organiseerden we op 5 juni een mapping- en scenarioworkshop in Rootz naar aanleiding van enkele ontwerpende onderzoeken in het kader van de oproep ‘Over Grenzen’ van het Stimuleringsfonds: het Truck Stop Border Project van import.export Architecture i.s.m. studio ilinx en het onderzoek over bio-regionale toekomstperspectieven voor de beekdaleconomie in de Kempen van Spacevalue. Samen met een groep Vlaamse en Nederlandse stakeholders verkenden we de grensregio via een fietstocht en een aansluitende werksessie, waarbij we verschillende systemen in kaart brachten. Op 26 november 2025 nodigde het Grensverbond Breda-Zundert-Hoogstraten ons uit om beide trajecten toe te lichten tijdens het bestuurlijk overleg in het stadskantoor van Breda.

In de periode september t.e.m. november waren we betrokken bij Studio Aardbei van de KU Leuven, in nauwe samenwerking met Geert Dehertefelt van Fracolta. Vijftien masterstudenten van de opleiding Architectuur onderzochten hoe de aardbeienteelt het landschap, de dorpen en de sociale structuur van Hoogstraten mee heeft gevormd. AR-TUR was betrokken bij de totstandkoming van de studio en was aanwezig tijdens de kick-off op 20 oktober, de tussentijdse presentatie op 28 oktober en het eindmoment met presentatie en jurybeoordeling op 14 november.

We voerden het afgelopen jaar vele gesprekken met diverse betrokkenen en kwamen op 19 september en 11 december 2025 samen met de redactieraad om de voortgang te bespreken. De komende twee jaar werken we intensief aan de verdere uitwerking van de publicatie.

KempenLab Modernisme in de Kempen

Na de eerste uitgave in 2012 en de herdruk in 2014 verschijnt in 2026 een nieuwe editie van Architectuur in de Golden Sixties – De Turnhoutse School. Naast de Nederlandse versie lanceren we ook een Engelse vertaling. Beide publicaties worden aangevuld met een nieuw hoofdstuk dat de Turnhoutse School internationaal situeert. Voor de financiering van deze herdruk en vertaling organiseerde AR-TUR op 22 juni 2025 een benefietevenement in samenwerking met zowel Architects in Motion als MASTER Interior. Het programma bestond uit de filmvertoning van The Proposal, gevolgd door een panelgesprek over duurzame archiefzorg binnen de architectuursector met experten uit het veld: Dennis Pohl (Vlaams Architectuurinstituut), Jef Van Doninck (Erfgoed Noorderkempen), Els De Vos (professor architectuur aan de Universiteit Antwerpen) en Edith Wouters. Dankzij de steun van verschillende partners die zich na het benefietevent engageerden, is de financiering van de publicatie succesvol afgerond.

In het kader van Open Monumentendag organiseerde AR-TUR samen met Erfgoed Noorderkempen, Stad Turnhout en Modernisme in de Kempen een studienamiddag in en over het Clarissenklooster in Turnhout. Op 13 september 2025 kwamen beleidsmakers, ontwerpers, erfgoedprofessionals en familieleden van de architecten Carli Vanhout en Paul Schellekens samen om herbestemmingskansen te verkennen voor dit bijzondere gebouw, dat aan de vooravond van een nieuw hoofdstuk staat. Tijdens een rondleiding, de filmvertoning The Proof of the Pudding, een werksessie en een afsluitend panelgesprek werden de unieke kwaliteiten van het klooster belicht en mogelijke herbestemmingsmogelijkheden besproken, met aandacht voor participatie, immaterieel erfgoed en tijdelijke invullingen. De dag leverde waardevolle inzichten op die het vervolgtraject voor dit unieke erfgoed ondersteunen. Op Open Monumentendag op 14 september opende het klooster de deuren voor een breed publiek. AR-TUR volgt dit vervolgtraject verder op. Zo namen we samen met andere betrokken stakeholders op 19 januari 2026 alvast deel aan een eerste werksessie en engageren we ons ook voor het verdere traject.

Vervolg KempenLab Dorpse Architectuur

Met de vernieuwing van de lokale besturen volgde een nieuwe golf van vragen naar werksessies met de Toolbox Dorpse Architectuur. Edith Wouters gaf een webinar voor het Plattelandslabo op 17 februari en een presentatie op de studiedag Slimme, verbonden dorpen, georganiseerd door Provincie Oost-Vlaanderen op 25 februari. Wonen in Limburg nodigde ons uit om werksessies te leveren in hun 3 werkingsgebieden, met name op 27 maart, 3 april en 24 april 2025.

Edith Wouters was redactielid van de Toolbox Dorpenbouw, een uitgave van de provincie West-Vlaanderen ism Public Space en Ward Verbakel, die op 19 februari 2026 wordt gepresenteerd.

Vervolg KempenLab Wijkrenovatie

KempenLab Wijkrenovatie kreeg ook in 2025 een vervolg via de deelname van AR-TUR aan de stuurgroep die plaatsvond op 10 september. De tijdens het Kempenlab opgerichte setting van het cockpitoverleg kent zo nog steeds een vervolg. Daarnaast werden we betrokken bij de (voorbereidingen van) een netwerk Wijkgericht (samen)werken versterken via werksessies die doorgingen op 21 oktober en 1 december 2025 en op 7 januari 2026.

Architectuureducatie

Via de studentenstudio Design for Impact van LUCA School of Arts startten we een verkennend traject waarin we onderzoeken hoe we kinderen, jongeren en hun omgeving kunnen stimuleren om op een andere, meer duurzame en collectieve manier naar wonen te kijken. De onderzoeksvraag heeft als doel het ontwerpen van (tools voor) een ecosysteem rond architectuureducatie dat (1) een ander architectuur- en ruimtebewustzijn stimuleert door diverse stakeholders – zoals scholen, leerkrachten, kinderen, jongeren, culturele spelers, uitgevers van (school)boeken, ontwerpers en beleidsmakers – met elkaar te verbinden en (2) de bredere omgeving – zoals familieleden van kinderen en jongeren – sensibiliseert over de impact van verbeelding op de ruimtebeleving.

Op 5 november 2025 trokken we naar Gent voor de pitch van onze onderzoeksvraag. Op 18 december 2025 woonden we er de eerste mijlpaalpresentatie van de studenten bij. Hun werk wordt in 2026 verdergezet, waarbij AR-TUR hen blijft ondersteunen en we op 13 mei 2026 het jurymoment bijwonen.

TRIBE, een praktijkgemeenschap van gepassioneerde dorpsmakers

Op 27 februari 2025 vond het publieksmoment Brieven aan Dorpsmakers in de Warande plaats. Het was een inspirerende samenkomst van zowel de TRIBE-deelnemers als andere geïnteresseerde dorpsmakers. Zeven TRIBE-leden kropen begin 2025 in hun pen en schreven een persoonlijke handgeschreven brief naar een of meer dorpsmakers in heel Vlaanderen. Tijdens het publieksmoment lazen zij hun brief voor en gingen nadien met de geadresseerden en het publiek in gesprek. De avond resulteerde in een participatief samenzijn met gesprekken over onder andere verkavelingswaanzin, het onbestemmen van plekken en dorpsbouwmeesterschap.

Samen met Amber Vermaete engageren we ons in 2026 om verder de mogelijkheden en modaliteiten van een dorpsbouwmeesterschap in Vlaanderen te onderzoeken.

Brieven aan Dorpsmakers vormde zowel het eindpunt van de eerste TRIBE als het begin van een nieuwe. Na een inspiratiemoment op 7 mei, gingen we op 18 juni met tien geëngageerde dorpsmakers van start met een nieuwe TRIBE. We vormden een diverse groep van ontwerpers, een omgevingsambtenaar, een schepen, een bouwhistoricus en andere betrokkenen uit het veld waarmee we in een aantal online sessies vraagstukken uitwisselden en samen nadachten over de uitdagingen van morgen. Op 3 september kwamen we live samen in Zuienkerke waar vorig TRIBE-lid Karl Catteeuw van de provincie West-Vlaanderen ons hartelijk ontving. Het traject DNA van het dorp dat in Zuienkerke werd geïntroduceerd, toonde ons hoe ruimtelijke kwaliteit in dorpen via de eigenheid van het dorp kan worden benaderd. Het masterplan en het participatieve proces inspireerden door te tonen hoe bewoners, ontwerpers en lokale partners samen concrete actieplannen kunnen formuleren, zoals het dorpsommetje dat zowel landschap, ontmoeting als mobiliteit met elkaar verbindt. Tegelijk maakte de ervaring duidelijk dat de uitvoering van zulke plannen blijvende nazorg en samenwerking met private grondeigenaars vereist. Het masterplan blijft het beleid daarbij ondersteunen als werkdocument en leidraad.

Het was een bijzonder leerrijke dag waarbij niet alleen Karl Catteeuw ons uitvoerig toelichting gaf en rondleidde, maar ook Leona Vercleyen van Maat-ontwerpers, burgemeester Annelies Dewulf, Wim Van Isacker van de Vlaamse Landmaatschappij en Wim Moyaert van sociale huisvestingsmaatschappij Zetus met ons in gesprek gingen. Ook tijdens de online sessies lieten we ons inspireren door externe sprekers en kwamen, naast Edith Wouters, ook Jeroen Valgaeren van MO-zaïek en Bram Vidts van KU Leuven aan het woord.

Architectuur in de Kijker

In 2025 brachten we opnieuw vier bijzondere architectuurprojecten uit de regio onder de aandacht via Architectuur in de Kijker. We startten met een bezoek aan het laatste winnende project van de Renaat Braemprijs 2024: sociaal woonproject Eksterlaar in Deurne. Daarna bezochten we achtereenvolgens drie andere collectieve woonprojecten: het woonzorgcentrum Bellekens in Arendonk, het collectief woonproject Meeren in Olen en Abbeyfieldhuis ’t Getouw in Malle. Met telkens een grote opkomst aan deelnemers, gaven zowel opdrachtgever als ontwerper tekst en uitleg tijdens het bezoek. Een fijn concept dat we ook volgend jaar graag opnieuw doorzetten. In 2026 laten we de collectieve woonprojecten even achter ons en richten we ons op gebouwen met een publieke functie.

Samenwerking in netwerken

In 2025 verkende AR-TUR de mogelijkheden tot opstart van een netwerk Baukultur in de Kempen met de Intercommunale Ontwikkelingsmaatschappij voor de Kempen en de erfgoedcellen Erfgoed Noorderkempen, Stuifzand, Regionaal Landschap de Voorkempen, Regionaal Landschap Kleine en Grote Nete, IOED Berg en Nete en Cultuur & Erfgoed de Merode. In de Kempen kampen de verschillende organisaties immers met gelijkaardige uitdagingen om impact te bereiken op de gebouwde omgeving. Door nauwer samen te werken en onderlinge koppelingen te leggen, kunnen we gezamenlijk meer bereiken omdat onze doelgroepen en expertises elkaar aanvullen. Met het netwerk Baukultur in de Kempen willen we onderzoeken of we een gezamenlijk, impactvol programma en/of platform kunnen opzetten. De centrale vraag is hoe we vanuit onze verschillende expertises en perspectieven kunnen samenwerken aan een toekomstbestendige Baukultur, met zo veel mogelijk impact op de ruimtelijke kwaliteit in de Kempen en dit richting diverse doelgroepen en uitdagingen. We kwamen een eerste keer samen op 12 en 25 november 2025. In 2026 zetten we ons overleg rond het verbeteren van proceskwaliteit bij project(ontwikkeling)en en erfgoed verder met het (bredere) netwerk. Vanuit de nood om erfgoedwaarden en landschappelijke context al bij de start van ontwerptrajecten mee te nemen, bekijken we of een gezamenlijk gedragen procesflow voor het geven van projectadviezen aan lokale besturen in een vroeg stadium een haalbare volgende stap is.

Advies en opinies

Ook dit jaar bleven we actief betrokken in diverse netwerken en projecten, waar we advies verleenden en kennis deelden. Dat gebeurde onder meer via overlegmomenten, lezingen, paneldiscussies en in klankbordgroepen. Hieronder een selectie:

• 29/04/2025: deelname aan co-identificatieworkshop voor onderzoeksproject InPUT (een acroniem voor Engaging Places and Communities for Integrated Peri-Urban Transitions), Turnhout
• 12/06/2025: presentatie Gesprekken over ruimtelijke kwaliteit door Edith Wouters en kennisuitwisseling in gezamenlijke kwaliteitskamer van Peer en Lommel, Lommel
• 12/09/2025: deelname panelgesprek over dorpse identiteit ter gelegenheid van 100 jaar Bressers architecten, Gent
• 14/10/2025: presentatie Gesprekken over dorpse architectuurkwaliteit door Edith Wouters op inspiratiemoment van WinVorm, Brugge
• 22/10/2025: deelname door Edith Wouters in panelgesprek Studio Architect Talk: Herbestemming in de Kempen, een organisatie door Architectura ism Finestra, Turnhout
• /27/11/2025: deelname door Edith Wouters aan het paneldebat Wat oude bomen ons vertellen over klimaatverandering van Bomen Beter Beheren, Gent
• 01/12/2025: deelname door Edith Wouters aan de stuurgroep Wonen van provincie Antwerpen, Antwerpen
• 10/12/2025: deelname door Edith Wouters aan het panelgesprek op de Contactdag Bouwkundig Erfgoed: Dorpse waarden van het Agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel

Ook in 2026 blijven we samen met jou werken aan een gedeelde Baukultur in de Kempen en daarbuiten.